KCE: Duurzaamheid Belgische gezondheidszorg is “zorgwekkend”
Voor het eerst heeft het Federaal Expertisecentrum voor de Gezondheidszorg (KCE) de ecologische voetafdruk van de Belgische gezondheidszorg onderzocht. De conclusie is duidelijk: er is nog heel wat werk aan de winkel. Ongeveer de helft van de criteria die het centrum heeft ontwikkeld, wordt momenteel niet gehaald.
Het rapport van het Federaal Expertisecentrum voor de Gezondheidszorg is een eerste poging om de milieudimensie te integreren in de evaluatie van de prestaties van de Belgische gezondheidszorg. Tot nu toe gebeurde die evaluatie op basis van klassieke criteria zoals kwaliteit, toegankelijkheid, efficiëntie en veerkracht. Milieu-impact werd wel al langer als een belangrijk aandachtspunt gezien, maar werd in België nog niet eerder concreet gemeten.
Onze gezondheidszorg draagt bij aan milieuschade
De conclusie van het rapport is duidelijk: hoewel ons gezondheidszorgsysteem duizenden levens redt, draagt het tegelijk bij aan de achteruitgang van het milieu. Het verbruikt grote hoeveelheden hulpbronnen, veroorzaakt uitstoot van broeikasgassen en produceert afval. Die milieueffecten hebben op hun beurt directe gevolgen voor de gezondheid; denk aan hittegolven, luchtvervuiling en verlies aan biodiversiteit. Zo ontstaat volgens het KCE een paradox: een systeem dat bedoeld is om gezondheid te beschermen, draagt zelf bij aan gezondheidsrisico’s.
Tegen de achtergrond van de klimaatverandering en internationale doelstellingen, zoals koolstofneutraliteit tegen 2050, zal de zorgsector zijn ecologische voetafdruk dus aanzienlijk moeten verkleinen. Het rapport heeft daarom twee doelen: een beoordelingskader ontwikkelen en, waar mogelijk, de impact van onze zorg meten aan de hand van relatief nieuwe indicatoren.
In totaal werden 17 indicatoren geselecteerd, verdeeld over zeven thema’s: totale ecologische voetafdruk, directe uitstoot in de atmosfeer, gebouwen- en energiebeheer, medische producten met een hoge uitstoot van koolstofdioxide, duurzame voedselvoorziening, afvalbeheer en circulaire economie en als laatste waterbeheer. Het KCE wijst er wel op dat de milieu-impact van de gezondheidszorg een relatief jong en snel evoluerend onderzoekdomein is, waar betrouwbare gegevens en referentiemaatstaven vaak nog ontbreken. Daardoor blijven de resultaten voorlopig moeilijk vergelijkbaar. Het is dus essentieel om het onderzoek en de gegevensverzameling te versterken.
Toch tekenen zich al enkele duidelijke trends af. Zo blijkt dat de totale ecologische voetafdruk van de gezondheidszorg aanzienlijk is. De sector is verantwoordelijk voor ongeveer 5% van de Belgische uitstoot van broeikasgassen, met een uitstoot per inwoner die tot de hoogste in Europa behoort. Opvallend is dat meer dan 80% van deze emissies indirect is en vooral verband houdt met de productie van geneesmiddelen, infrastructuur en andere toeleveringsketens.
Wallonië in de vuurlinie
Daarnaast is de afhankelijkheid van hulpbronnen bijzonder groot. De materiële voetafdruk van de gezondheidszorg bedraagt ongeveer 1 ton per inwoner, per jaar. Die impact is vooral gelinkt aan infrastructuur, transport en voeding. Een aanzienlijk deel van deze grondstoffen wordt bovendien geïmporteerd, waardoor een deel van de milieuschade buiten België terechtkomt.
Ook de directe uitstoot naar de lucht (zoals CO₂, fijn stof, verzurende gassen en ozonprecursoren) blijft zorgwekkend, al zijn internationale vergelijkingen moeilijk. Opvallend is dat Wallonië systematisch hogere emissieniveaus rapporteert. Dat kan onder meer te maken hebben met structurele factoren, zoals grotere afstanden en het gebruik van stookolie.
Grote afhankelijkheid van fossiele brandstoffen
Op het vlak van energie blijft de sector sterk afhankelijk van fossiele brandstoffen, die goed zijn voor ongeveer 76% van het totale verbruik. Daarmee scoort België duidelijk slechter dan het Europese gemiddelde, wat een belangrijk aandachtspunt vormt. Tegelijk is er ook een positieve evolutie: bijna 88% van de ziekenhuizen heeft inmiddels een energieaudit uitgevoerd, wat wijst op een groeiend bewustzijn binnen de sector.
Medische producten vormen een andere belangrijke hefboom. Geneesmiddelen en medische hulpmiddelen zijn verantwoordelijk voor een aanzienlijk deel van de uitstoot. Er zijn al enkele stappen vooruit gezet, zoals het verminderen van het gebruik van sterk vervuilende anesthesiegassen en de overstap naar inhalatoren met een lagere uitstoot. Toch blijft er nog veel ruimte voor verbetering, zeker in vergelijking met andere Europese landen.
16 kg per hoofd in Vlaanderen
De afvalproductie in de gezondheidszorg is hoog, met ongeveer 16 kilogram per inwoner in Vlaanderen. Een groot deel daarvan wordt verbrand, vooral medisch afval. De beschikbare gegevens blijven echter fragmentarisch en zijn moeilijk te vergelijken tussen de regio’s. Hetzelfde geldt voor voeding en water: de impact is reëel, maar nog onvoldoende in kaart gebracht.
Het rapport van het Federaal Expertisecentrum voor de Gezondheidszorg benadrukt daarnaast een breder inzicht: duurzaamheid hangt ook samen met hoe het gezondheidszorgsysteem wordt gebruikt. Minder onnodige ingrepen, meer nadruk op preventie, efficiënter werken en een verschuiving naar ambulante zorg kunnen de ecologische voetafdruk aanzienlijk verkleinen. Of zoals het vaak wordt samengevat: de meest milieuvriendelijke zorg is de zorg die je niet nodig hebt.
Algemene conclusie: het kan beter
De globale beoordeling blijft voorlopig “zorgwekkend”. Van de zeventien geëvalueerde indicatoren scoort ongeveer de helft slecht, is er slechts één positief en kunnen meerdere indicatoren niet goed worden beoordeeld door een gebrek aan betrouwbare data. Het KCE nuanceert dit beeld wel: België presteert niet noodzakelijk slechter dan de buurlanden, maar hanteert mogelijk strengere meetcriteria, wat de resultaten negatiever doet lijken.
Het rapport, dat voorlopig een verkennend karakter heeft, onderstreept zowel de urgentie om actie te ondernemen als de tekortkomingen in data en methodologie. De uitdaging ligt nu in het versnellen van de transitie naar een duurzamer gezondheidszorgsysteem, met maatregelen op het vlak van infrastructuur, medische praktijken en de volledige zorgketen.
