Studiedag 'Governance of Mental Health: A Walk in the Park'
Geestelijke gezondheidszorg: hoe geraken we uit het doolhof?
"De federale overheid financiert, de regionale overheden organiseren, en de patiënt moet zelf zijn of haar weg maar vinden in dit doolhof." Zo vat Katlyn Colman, CEO van PC Karus, de geestelijke gezondheidszorg in België samen.
Tijdens de studiedag 'Governance of Mental Health: A Walk in the Park' van de Belgische Vereniging van Ziekenhuisdirecteurs (BVZD), belichtten twee presentaties de spanningen die momenteel spelen in de geestelijke gezondheidszorg in België.
Geert Smits, voorzitter van de BVZD , behandelde de kwestie vanuit het perspectief van een algemeen ziekenhuis (AZ Monica). Katlyn Colman, CEO van PC Karus, verbreedde het perspectief door ook psychiatrische ziekenhuizen en netwerken voor geestelijke gezondheidszorg erbij te betrekken.
Geert Smits herinnerde eraan dat geestelijke gezondheid niet alleen een medisch probleem is, maar ook een belangrijk economisch probleem. Volgens de cijfers die hij noemde, bedragen de economische kosten van psychische problemen ongeveer 5,1% van het Belgische bbp (tijdens de studiedag werden ook andere percentages genoemd).
"Het zou verstandiger zijn om na te denken over hoe we de gezondheid van burgers kunnen bevorderen, in plaats van ons simpelweg te beperken tot besparingen in de gezondheidszorg."
Volgens hem zou het, terwijl de overheid op zoek is naar miljarden euro's, "verstandiger zijn om na te denken over hoe we de gezondheid van burgers kunnen bevorderen, in plaats van ons simpelweg te beperken tot besparingen in de gezondheidszorg."
Hij pleit voor een minder gecompartimenteerde benadering van de zorg. Geestelijke gezondheid moet niet worden gezien als een reeks afzonderlijke, strikt gescheiden niveaus – patiëntautonomie, familie, huisarts, specialistische zorg, ziekenhuisopname – maar als een continuüm. De uitdaging is om de zorg rond de patiënt te organiseren, op het juiste moment, met de juiste professionals.
Het voorbeeld van AZ Monica
Aan de hand van het voorbeeld van AZ Monica in Antwerpen beschrijft Geert Smits de rol van een psychiatrische afdeling binnen een algemeen ziekenhuis (PAAZ). AZ Monica beschikt over 466 erkende bedden, verdeeld over twee locaties in Deurne en Antwerpen. De psychiatrische diensten omvatten een PAAZ met 30 A-bedden, bedoeld voor de kortdurende opname van volwassenen met acute psychische problemen of in een crisissituatie.
Sinds de verhuizing in 2024 naar een acute zorgcampus met een spoedeisende hulp, is het patiëntenprofiel veranderd: ongeveer 40% van de patiënten komt nu via de spoedeisende hulp binnen.
"Het doel van deze afdeling is niet langdurige psychiatrische zorg, maar de stabilisatie van een crisis. Patiënten kunnen worden opgenomen wanneer ambulante behandeling niet langer volstaat, wanneer diagnostische observatie noodzakelijk is, wanneer een emotionele of gezinssituatie te fragiel wordt, of wanneer somatische en psychiatrische comorbiditeit zorg in een algemeen ziekenhuis rechtvaardigt."
Continuïteit van zorg na hospitalisatie
Sommige situaties vallen echter buiten het toepassingsgebied van dit type unit: patiënten die een gesloten omgeving nodig hebben, patiënten met zeer acute gedragsstoornissen, situaties die gedomineerd worden door sociale problemen, of patiënten met ernstig middelenmisbruik die niet willen meewerken aan een behandeling.
Geert Smits benadrukt ook een grote moeilijkheid: de continuïteit van zorg na ziekenhuisopname. Het stabiliseren van een crisis is niet voldoende. De patiënt moet vervolgens thuis, ambulant of in een geschikte psychiatrische instelling een oplossing vinden.
Volgens hem spelen netwerken hierbij een cruciale rol. In het geval van AZ Monica is het Antwerpse netwerk geleidelijk aan verder uitgegroeid tot een echt instrument voor samenwerking, de-institutionalisering, continuïteit en specialisatie.
Drie uitdagingen
Smits wees op drie uitdagingen. De eerste is het tekort aan psychiatrisch verpleegkundigen. Ziekenhuizen moeten vaak stagiairs rekruteren vanwege een tekort aan aantrekkelijke toeleidingsprogramma's.
De tweede uitdaging betreft de spoedeisende hulp, die een steeds vaker voorkomend ingangspunt wordt voor psychiatrische patiënten, terwijl de teams op de spoedeisende hulp niet altijd getraind zijn om hen adequaat op te vangen. Vandaar het belang van een psychiatrische liaison binnen de spoedeisende hulp.
De derde uitdaging betreft technologie en kunstmatige intelligentie: Geert Smits is van mening dat de psychiatrie ook moet kijken naar wat deze tools te bieden hebben, zonder de risico's te negeren die verbonden zijn aan het gebruik van complexe taalmodellen door kwetsbare patiënten.
Katlyn Colman:Belgisch systeem is te complex
Katlyn Colman, CEO van PC Karus (een psychiatrisch centrum in de regio Gent), begon met een zeer duidelijke constatering: de geestelijke gezondheidszorg ontwikkelt zich in een wereld die instabieler wordt, en meer begaan is met geestelijke gezondheid. De coronacrisis heeft eenzaamheid, instabiliteit in relaties, een gebrek aan houvast en de kwetsbaarheid van persoonlijke netwerken aan het licht gebracht. Deze problemen zijn niet verdwenen met het einde van de pandemie.
Vervolgens benadrukte ze de institutionele complexiteit van België. In de geestelijke gezondheidszorg bestaat er niet één zorgsysteem, maar verschillende overlappende lagen. De federale overheid financiert een deel van het systeem, met name via de ziektekostenverzekering en ziekenhuizen.
De gefedereerde entiteiten organiseren dan weer de zorg, preventie, accreditatie, bepaalde financiering, begeleid wonen en psychiatrische zorginstellingen. Daarnaast zijn er netwerken voor geestelijke gezondheidszorg, eerstelijnsdiensten en, in sommige gevallen, het rechtssysteem, met name in de forensische psychiatrie.
Geschiedenis van de psychiatrie
Deze organisatiestructuur maakt meer lokale zorg mogelijk, dichter bij de patiënt en dieper geworteld in de gemeenschap. Maar het compliceert ook de taak van zorgverleners aanzienlijk. Patiënten en professionals moeten navigeren tussen verschillende systemen van financiering, regelgeving en verantwoordelijkheid. Katlyn Colman vat deze spanning samen: de federale overheid financiert, de regionale overheden organiseren en de patiënt moet zelf zijn of haar weg vinden in dit doolhof.
Ze beschrijft ook de historische ontwikkeling van de psychiatrie. Psychiatrische ziekenhuizen ontstonden in een wereld die gekenmerkt werd door isolatie en langdurige opnames. Geleidelijk verschoven ze van een logica van intramurale zorg naar een logica van behandeling, herstel en re-integratie.
De federale overheid financiert, de regionale overheden organiseren, en de patiënt moet zelf zijn of haar weg maar vinden in dit doolhof.
De algemene ziekenhuizen daarentegen integreerden de psychiatrie pas later, met als missie het bieden van lokale zorg en crisisstabilisatie, met name via psychiatrische afdelingen binnen algemene ziekenhuizen.
Maar het systeem heeft de evolutie van het denken nog niet volledig bijgehouden. De huidige visie is holistischer: er wordt gekeken naar het lichaam, de geest, de sociale context en de omgeving van de patiënt in samenhang. Toch blijven structuren vaak gecompartimenteerd.
Katlyn Colman benadrukte een belangrijk verschil tussen algemene ziekenhuizen en psychiatrische ziekenhuizen. In algemene ziekenhuizen is psychiatrie vaak gekoppeld aan spoedeisende hulp, diagnose en kortetermijnstabilisatie. In psychiatrische ziekenhuizen is de aanpak meer multidisciplinair en therapeutisch, met de focus op klinisch, persoonlijk en sociaal herstel.
Ze wees ook op de ontwikkeling van intensieve zorg met onder meer high intensive care afdelingen, waar continue aanwezigheid gericht is op het humaniseren van de crisis, het verminderen van agressie, suïcidaliteit, dwang en het gebruik van fixatie.
Van spoed naar psychiatrisch ziekenhuis.
Ze waarschuwde voor een vorm van "automatische" zorgroute: "De patiënt komt aan op de spoedeisende hulp van een algemeen ziekenhuis, gaat via een acute psychiatrische afdeling en wordt vervolgens doorverwezen naar een psychiatrisch ziekenhuis."
"Bij elke stap bestaat het risico op informatieverlies, verlies aan context, extra wachttijd en een verwatering van de verantwoordelijkheid. Het risico bestaat dat niemand een volledig overzicht behoudt van het zorgtraject van de patiënt."
De netwerken voor geestelijke gezondheidszorg, met name opgericht onder artikel 107, hebben aanzienlijke vooruitgang mogelijk gemaakt: mobiele teams, crisisteams, langdurige zorg, psychologische eerstelijnszorg en intersectorale samenwerking. Er zijn bedden voor langdurige zorg bevroren en middelen zijn omgeleid naar de netwerken.
Katlyn Colman erkent deze vooruitgang, maar is van mening dat de samenhang nog steeds ontoereikend is. "Patiënten wisselen nog te vaak van de ene dienst naar de andere, schrijven zich in op verschillende wachtlijsten en belanden soms in een crisis, waardoor ze de meest intensieve en dure vorm van zorg nodig hebben: een ziekenhuisbed."
De cijfers liegen niet: 114.000 nieuwe psychiatrische opnames in 2023 (psychiatrische ziekenhuizen en psychiatrische afdelingen van algemene ziekenhuizen; dit kunnen soms dezelfde patiënten zijn), iets meer dan 17.000 bedden (voor volwassenen), plaatsen of zitplaatsen, een stijging van 16% in dagbehandelingen en 13,6% van de capaciteit (bedden "bevroren") die is omgeleid naar mobiele netwerken.
"Te snel een psychiatrisch bed inzetten, is net zoiets als een antibioticum voorschrijven voor een simpele verkoudheid."
Colman vermeldt ook een zorgwekkende statistiek: ongeveer 10% van de opnames vindt plaats onder beschermende maatregelen, met een stijging van 45% in tien jaar (van 5.601 in 2014 naar 8.135 in 2023). Volgens haar moet deze trend worden gezien als een waarschuwingssignaal, niet als een probleem dat uitsluitend aan de patiënten kan worden toegeschreven.
De metafoor die ze gebruikt is veelzeggend: "Te snel een psychiatrisch bed inzetten, is net zoiets als een antibioticum voorschrijven voor een simpele verkoudheid."
Systeemwijziging nodig
Colman vestigt ook de aandacht op patiënten met ernstige en chronische psychiatrische aandoeningen. Een deel van de capaciteit is verschoven naar begeleid wonen, beschermd wonen of psychiatrische zorginstellingen, maar nog niet genoeg. Daardoor “kunnen sommige patiënten geen ziekenhuisbed vinden, noch een geschikte ambulante of residentiële oplossing vinden. Ze belanden uiteindelijk in een crisissituatie in een ziekenhuisbed, wat zowel duur als schadelijk voor hen is.”
De situatie voor kinderen en jongeren is volgens haar bijzonder zorgwekkend. De zorg is beschikbaar, maar het systeem staat onder druk. Ze wijst op aanzienlijke regionale verschillen in het aantal bedden voor kinderen en jongeren per 100.000 inwoners (per 1 januari 2023): ongeveer 110 in Brussel, 65 in Vlaanderen en 63 in Wallonië.
Sommige minderjarigen belanden daardoor nu op intensive care-afdelingen voor volwassenen, wat onacceptabel is. De boodschap is duidelijk: als we het systeem niet veranderen, kunnen we geen andere resultaten verwachten.