The Lancet: ‘Erken klimaatverandering als mondiale gezondheidsnoodtoestand’

De gezondheidsschade door klimaatverandering neemt sneller toe dan de acties om ze te beperken. Dat besluiten de auteurs van het tiende Lancet Countdown-rapport. Ze pleiten voor een formele erkenning van klimaatverandering als mondiale gezondheidsnoodtoestand, met gezondheid als uitgangspunt voor het klimaatbeleid.

Hittegebonden sterfte, droogte en extreme neerslag: verschillende bedreigingen voor de gezondheid namen in het decennium 2016–2025 sneller toe dan in de tien jaar voordien. Investeringen in schone energie en beter voorbereide gezondheidsdiensten leveren wel degelijk gezondheidswinst op, maar volstaan volgens de onderzoekers niet om de groeiende schade te compenseren.

Het tiende rapport van de Lancet Countdown on Health and Climate Change, onder leiding van University College London en in samenwerking met de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), bundelt het werk van 146 onderzoekers uit meer dan honderd instellingen. Aan de hand van 54 indicatoren volgen zij de gevolgen van klimaatverandering voor de gezondheid en de effecten van klimaatmaatregelen.

“Er is echte vooruitgang geboekt op het vlak van schone energie, de paraatheid van gezondheidsstelsels en regelgeving die de gezondheid beschermt”, zegt Marina Romanello, uitvoerend directeur van de Lancet Countdown. “Maar die vooruitgang verloopt te traag, is te beperkt en bereikt de mensen die er het meest behoefte aan hebben onvoldoende.”

Een tekort aan financiële middelen en personeel vormt volgens het rapport de belangrijkste hinderpaal om nationale aanpassingsplannen voor de gezondheid uit te voeren.

Bijna drie miljoen hittedoden door klimaatverandering

Tussen 2016 en 2023 waren er wereldwijd naar schatting gemiddeld 540.800 hittegebonden overlijdens per jaar. Dat is bijna 36% meer dan in de periode 2006–2015. De onderzoekers schrijven 68% van die overlijdens toe aan door de mens veroorzaakte klimaatverandering, tegenover 55% in het voorgaande decennium.

In 2023 liep de geschatte hittegebonden sterfte op tot een record van 710.000 overlijdens – meer dan het jaarlijkse aantal overlijdens door malaria en hiv. Volgens de analyse was 71,5% daarvan toe te schrijven aan klimaatverandering. Over de volledige periode 2016–2023 schrijven de onderzoekers bijna drie miljoen hittegebonden overlijdens toe aan klimaatverandering.

Ook andere gezondheidsrisico’s nemen toe. In 2025 werd bijna 52% van het landoppervlak wereldwijd gedurende minstens één maand getroffen door extreme droogte. Tegelijk komt zeer extreme neerslag vaker voor, met een groter risico op overstromingen, aardverschuivingen en via water overgedragen infectieziekten. Veranderende watervoorraden bedreigen bovendien de voedselvoorziening en sanitaire voorzieningen.

Waarschuwingssystemen hebben effect

Voor gezondheidsdiensten wijst het rapport op het belang van voorbereiding. Inmiddels beschikken 56 van de 194 WHO-lidstaten over een nationaal plan om hun gezondheidsdiensten aan klimaatverandering aan te passen, tegenover 14 in 2015.

Bijna de helft van de lidstaten meldt een systeem voor gezondheidssurveillance dat klimaatinformatie integreert. Van de 145 landen die de betreffende vraag beantwoordden, beschikken er 75 over minstens één waarschuwingssysteem voor gezondheidsrisico’s dat rekening houdt met klimaatgegevens. Volgens het rapport remmen zulke systemen de stijging van het aantal overlijdens door extreme weersomstandigheden af.

Ook schonere lucht levert meetbare winst op. In 77 landen waar de luchtverontreiniging door fossiele brandstoffen sinds 2016 afnam, worden naar schatting jaarlijks 323.000 overlijdens vermeden. Wereldwijd blijft die verontreiniging evenwel verantwoordelijk voor naar schatting 2,73 miljoen overlijdens per jaar.

“Een decennium later hebben we het bewijs dat klimaatactie met gezondheid als uitgangspunt werkt”, zegt Anthony Costello, medevoorzitter van de Lancet Countdown. “Schonere lucht, veerkrachtigere gezondheidszorg en waarschuwingssystemen beschermen de gezondheid en redden wereldwijd levens.”

“Wat ontbreekt, is niet het bewijs, maar de politieke wil om ernaar te handelen”, zegt Helen Clark, voorzitter van de bestuursraad van de Lancet Countdown.

Zes prioriteiten voor een aanpak waarin gezondheid centraal staat

1. Erken de gezondheidsnoodsituaties als gevolg van klimaatverandering en pak ze aan via de bestaande mechanismen van de WHO en de VN. Ontwikkel daarnaast een nieuw WHO-instrument om klimaatverandering formeel te erkennen en aan te pakken als een mondiale gezondheidsnoodtoestand.

2. Stem het mondiale bestuur en de internationale systemen af op klimaatverandering en gezondheid als topprioriteit.

3. Geef voorrang aan een dringende, rechtvaardige en billijke vermindering van de uitstoot van broeikasgassen en bevorder die als een noodzaak voor de mondiale gezondheid.

4. Maak verbeteringen in gezondheid en welzijn tot kerndoelstellingen en belangrijke maatstaven voor het succes van alle klimaatmaatregelen.

5. Richt een wereldwijd gemeenschappelijk dataplatform over klimaatverandering en gezondheid op als een mondiaal publiek goed.

6. Verhoog de financiering voor klimaatverandering en gezondheid via subsidies en leningen tegen zeer gunstige voorwaarden, en kom de internationale verplichtingen na.

België: kwetsbaarheid voor infectieziekten

Het rapport geeft de relevante indicatoren per land weer. Voor België belicht het drie uitdagingen: het stijgende aantal hittegolfdagen, de hogere kwetsbaarheid voor infectieziekten en de blijvende afhankelijkheid van fossiele brandstoffen.

Klimaatverandering is verantwoordelijk voor het overgrote deel van de hittegolfdagen die België momenteel kent. De blootstelling van zuigelingen en ouderen aan hittegolven is sterk toegenomen. Ook gaan door de hitte steeds meer arbeidsuren verloren, vooral in de bouwsector.

Klimaatverandering creëert gunstigere omstandigheden voor de overdracht van tal van infectieziekten via vectoren, voedsel en water. In België zorgt de opwarming van het kustwater voor gunstigere omstandigheden voor Vibrio-bacteriën. Die kunnen infecties veroorzaken door contact met zeewater of door het eten van besmette zeevruchten. Milieu- en gezondheidssurveillance worden daardoor steeds belangrijker.

In de periode 2016–2025 waren de omstandigheden in België gemiddeld 1,2 maanden per jaar geschikt voor de overdracht van malaria door P. vivax. Dat is 160% meer dan in de periode 1981–1990. (Indicator 1.3.2)

In 2025 was 34,3 kilometer van de Belgische kustlijn geschikt voor de overdracht van Vibrio-bacteriën. Dat is 233% meer dan in de referentieperiode 1982–1991. (Indicator 1.3.6)

Het geschatte aantal gevallen van vibriose is sinds de periode 1982–1991 met 56% gestegen, tot gemiddeld 3.100 gevallen per jaar in 2016–2025. In 2025 bereikte het geschatte aantal een recordhoogte van 3.200 gevallen. (Indicator 1.3.6)

België breidt de elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen uit, maar huishoudens en het wegvervoer blijven sterk afhankelijk van fossiele brandstoffen. Het gebruik van biomassa door huishoudens neemt toe en het land is minder goed voorbereid op de overgang naar een koolstofarme samenleving.