Serveer een 'broodje waarheid'
Hoe pak je medische misinformatie aan?
Of het nu gaat over vaccins, vitamines, zonnecrème of diëten: heel wat mensen geloven misleidende of zelfs ronduit schadelijke misinformatie. Wat is de beste manier om daar tegenin te gaan?
Medische misinformatie is volgens doctoraatsonderzoeker Babette Hermans (KU Leuven) geen nieuw fenomeen. “Toen Edward Jenner eind 18de eeuw het koepokkenvaccin introduceerde, werd rondverteld dat mensen daardoor in koeien zouden veranderen. Ook bij de oude Grieken en in de middeleeuwen bestond dat fenomeen. Zodra er informatie verspreid wordt, kan er ook desinformatie verspreid worden.”
'Er is een grote grijze zone van mensen die het niet goed weten, het is heel belangrijk om hen correct te informeren'
Een echte man loopt marathons
Het grote verschil vandaag zit hem vooral in de hoeveelheid misinformatie en in de snelheid waarmee die zich kan verspreiden – daarbij geholpen door de algoritmes van sociale media. Berichten die sterke emoties of controverse opwekken, worden beloond met meer visibiliteit.
Hermans onderzoekt aan de KU Leuven de effectiviteit van factchecking als tegengif voor foute informatie. “We werken vooral rond politieke misinformatie, bijvoorbeeld rond migratie en klimaat, maar hebben ook gezondheidsthema's onderzocht. Uit ons onderzoek blijkt dat de kennis op het vlak van gezondheidsthema’s zoals vaccinatie bij kinderen en de gevolgen van het gebruik van de pil in Vlaanderen – gelukkig – relatief hoog ligt. Maar er is een grote grijze zone van mensen die het niet goed weten, het is heel belangrijk om hen correct te informeren.”
Babette Hermans definieert ‘medische misinformatie’ overigens ook ruimer dan puur medische onderwerpen; alles wat een impact op de gezondheid kan hebben valt er onder. “Als je op social media vaak magere meisjes ziet, kan dat in de foute omstandigheden tot een eetstoornis leiden. En het lijkt soms alsof je vandaag geen echte man bent als je niet aan fitness doet of marathons loopt. Als je het fout aanpakt, kan extreem sporten ook gezondheidsschade veroorzaken.”
Broodje waarheid
Artsen behoren in België tot de meest vertrouwde beroepsgroepen, en hebben dan ook een grote rol te spelen in het weerleggen van medische misinformatie. Daarbij gebruiken ze best de methode die bekend staat als de ‘truth sandwich’ – een ‘broodje waarheid’, zegt Hermans.
'De waarheid komt aan het begin en aan het einde van je verhaal'
“De basisidee is dat je start met de juiste informatie, bijvoorbeeld ‘vaccins zijn veilig en beschermen tegen besmettelijke ziekten’. Pas daarna ga je in op de misleidende informatie: leg uit wat er niet klopt, welke misleidende tactieken ze gebruiken, en welke belangen er achter zitten – is de informatie bijvoorbeeld afkomstig van iemand die je iets wil verkopen, of je bang wil maken? Als laatste stap herhaal je nog eens de juiste informatie. De waarheid komt dus aan het begin en aan het einde van je verhaal.”
Vertrouwen en respect
In een medische context zijn wederzijds vertrouwen en respect essentieel. “Als een patiënt zich niet gehoord voelt, gaat dat vaak mis”, zegt Hermans. “Dat is ook een vaak gehoorde klacht op sociale media: ik ben al bij vier artsen geweest, en ze luisteren gewoon niet naar mij. Vaak is de patiënt zelf helemaal niet zeker over wat hij gezien of gehoord heeft, en het is heel menselijk om je te schamen omdat je iets niet weet of begrijpt. Als een autoriteitsfiguur dan vlakaf in je gezicht zegt dat wat je vertelt niet klopt, zal je later minder geneigd zijn om vragen te stellen.”
Een empathische boodschap als ‘ik merk dat je daar veel stress over hebt’ of ‘ik snap dat dit verwarrend is’ maakt veel verschil, zegt ze.
Dweilen met de kraan open
Hermans benadrukt dat de strijd tegen misinformatie niet alleen bij artsen ligt. “Europese regelgeving van social media kan helpen, maar het zijn mastodonten van platformen met een businessmodel dat gebaseerd is op engagement, waardoor foute of misleidende content meer aandacht krijgt dan correcte, zakelijke informatie. Daar kan je niet zomaar tegenop. Het blijft dus dweilen met de kraan open.”
Hermans ziet ook een belangrijke rol voor factchecks in de media, en voor het onderwijs. “Jongeren moeten leren hoe ze kritisch moeten omgaan met informatie, en hoe ze betrouwbare informatie kunnen opzoeken. Ik herinner me op school dat wij de bijsluiter van een geneesmiddel leerden lezen, en we moesten daar vragen over kunnen beantwoorden. Ook dat hoort bij medische geletterdheid.”
Meld misinformatie
Artsen die medische misinformatie in de praktijk tegenkomen, kunnen dat melden via het online Medische misinformatie formulier, een samenwerking tussen UZ Leuven, UZ Gent, Gezondheid en Wetenschap en FactCheck Vlaanderen. De correcte informatie wordt vervolgens via verschillende kanalen verspreid.