De jungle of het lab

Aanvankelijk leek een zoönotische verklaring voor de covidpandemie de meest logische: in 2002 was SARS-1 de oorzaak van een eerste uitbraak. Virus en tussengastheer, een civetkat, werden binnen het jaar geïdentificeerd, samen met de schuldige wet market, een markt waar ook levende dieren worden aangeboden. Vleermuis en voorlopervirus werden een jaar later geïdentificeerd, in 2011 zelfs de grot waar SARS-1 was ontstaan. Hoe anders is het verlopen bij SARS-2.

Bijna zeven jaar na de start van de ernstigste pandemie na de Spaanse griep van 1918 weten we niets met zekerheid. Er is geen spoor van direct bewijs van een zoönotische oorsprong van SARS-2: geen vleermuis, geen voorlopervirus, geen tussengastheer. De verspreiding begon in de wet market van Wuhan, maar dat zegt niets over waar het virus een eerste maal is overgesprongen naar de mens: op die markt of in het Wuhan-labo. Het laatste wordt steeds waarschijnlijker. Er zijn geen vleermuizen of grotten in Wuhan, wel een bekend labo dat experimenteerde met coronavirussen. Er is geen complottheorie nodig, zelfs geen grote slordigheid: virussen zijn notoire ontsnappingskunstenaars. Het laatste dodelijke slachtoffer van de pokken viel niet in Afrika maar in Birmingham, waar het pokkenvirus ontsnapte uit een westers hoogbeveiligd labo. Hoe dat is kunnen gebeuren, is nooit opgehelderd.

'Het waarschijnlijke motief was gezichtsverlies vermijden'

Bij gebrek aan beter denkt nu iedereen dat het virus is ontsnapt uit het Wuhan-labo. Twee olifanten in deze kamer blijven onbenoemd. De eerste is China. Het waarschijnlijke motief was gezichtsverlies vermijden: dat is cultureel het ergste wat een Chinees kan overkomen. Van in het begin tot vandaag werd degelijk onderzoek gesaboteerd, geblokkeerd of geheim gehouden. Het is de reden waarom we niet zeker weten of een labo-uitbraak al dan niet verantwoordelijk was voor de pandemie. Vergelijk het met een verdwijning in het Brusselse drugsmilieu, waarbij de vermoede crime scene grondig is geschrobd met javel. Dat schept niet veel vertrouwen dat het goed is afgelopen. De tweede olifant is de virologische gemeenschap. Die sloot de rangen, met als waarschijnlijke motief om hun laboratoria af te schermen. Waar in het begin een zoönotische verklaring de meest waarschijnlijke was, zijn de virologen nadien nooit verder gekomen dan slechte epidemiologie en vergezochte theorie. Ze negeerden de kernvragen: waar is de vleermuis, waar is het voorlopervirus, wie is de tussengastheer?

Zo is het onderzoek naar de oorsprong van SARS-2 roemloos blijven steken. We weten niet of de covidpandemie begon als een zoönose in een wet market of door een labuitbraak. We weten wel zeker dat de supermacht China “het gezicht redden” belangrijker vindt dan transparante communicatie. Wet market of lab: China was verantwoordelijk voor miljoenen doden. Er gaat meer onderzoeksgeld naar 'pandemic preparedness', maar de grote gevaren schuilen nu minder in het echte oerwoud dan in de menselijke jungle van grote aantallen laboratoria en experimenten met ontsnappingsbereide virussen. Het toenemende gebruik van AI in dit type onderzoek stelt allesbehalve gerust.