Herverdeling van geneesmiddelen: achter de ruilhandel schuilt verspilling
Het schenken en doorverkopen van geneesmiddelen tussen particulieren valt buiten de veiligheidsgaranties van het officiële apothekerscircuit. Hoewel patiënten dit vaak te goeder trouw doen, mag volgens Loïc Delpature, apotheker in Bergen, niet worden vergeten dat hier risico’s aan verbonden zijn. Ook professionals moeten vraagtekens plaatsen bij een systeem dat toelaat dat geneesmiddelen zich thuis opstapelen.
Het gaat soms sneller dan je zou denken: een doosje pillen dat overbodig is geworden omdat de behandeling is aangepast, een nog ruimschoots geldige houdbaarheidsdatum, een buurman die dezelfde behandeling volgt of een advertentie op sociale media… “De pillen liggen er, waarom zou je er dan niet iemand anders van laten profiteren?”, denkt de patiënt.
Loïc Delpature is apotheker in Bergen. Hij komt af en toe aanbiedingen voor donaties of doorverkoop tegen op sociale media, vaak in dorpsgroepen. Hoewel hij begrijpt dat sommige collega’s zich hierover verontwaardigd tonen, beschouwt hij dit niet als een geheel nieuw fenomeen: uitwisselingen tussen patiënten bestonden volgens hem al, alleen op een andere schaal van zichtbaarheid. Sociale media voegen daar slechts een andere dimensie aan toe.
Goede bedoelingen volstaan niet
“Het blijft volstrekt illegaal, of het nu gaat om een tablet, een blisterverpakking of een doosje, het resultaat is hetzelfde”, stelt Loïc Delpature duidelijk. “Maar ik vind niet dat het aan de apotheker is om hierop toe te zien. Volgens mij is het een gevolg van hoe de afgifte van geneesmiddelen in België georganiseerd wordt.”
Hoewel het ruilen of weggeven van geneesmiddelen onschuldig lijkt voor iemand die denkt een ander een dienst te bewijzen, omzeilt de transactie toch de tussenkomst van professionals. Het biedt niet de garanties die gepaard gaan met het voorschrijven door een arts en de afgifte door een apotheker.
'Het distributiekanaal mag eens onder de loep worden genomen. Iedereen draagt hier schuld aan: de arts, de apotheker en de patiënt.'
Achter de balie merkt Loïc Delpature op dat patiënten niet zozeer bij hem komen vragen of ze hun verpakkingen mogen doorverkopen. “Na een aanpassing van hun behandeling komen ze eerder langs met de vraag of er nog iets met de overbodige medicatie kan gedaan worden.” Soms brengen familieleden ook de medicijnen van een overleden persoon terug. Het kan moeilijk te accepteren zijn om al die opgestapelde hoeveelheden geneesmiddelen te laten vernietigen, zeker als je bedenkt dat al die tabletten door de ziekteverzekering zijn vergoed en nog van nut zouden kunnen zijn.
De apotheker begrijpt die redenering. Hij roept zijn collega’s zelfs op hier rekening mee te houden alvorens mensen te veroordelen die dergelijke advertenties plaatsen. “Je moet mensen nietzomaar veroordelen. Nee, soms is het gewoon te goeder trouw.”
Grote verpakkingen in vraag
In bredere zin is Loïc Delpature van mening dat een verbod op online zoekertjes over geneesmiddelen erop neerkomt dat het probleem te laat wordt aangepakt. Hoe zijn deze medicijnen in overmaat bij deze patiënt terechtgekomen? Een punt waarop hij ook de aandacht van zijn collega’s en voorschrijvers wil vestigen.
“Ik ben geen groot voorstander van grote verpakkingen”, geeft hij toe. Hij geeft als voorbeeld een bloeddrukverlagend middel dat in een grote doos wordt verstrekt. Anderhalve maand later is de bloeddruk van de patiënt nog steeds niet op het gewenste niveau en wordt de behandeling aangepast. De patiënt krijgt een ander medicijn mee, terwijl hij thuis nog voor meerdere weken of zelfs maanden aan de vorige behandeling over heeft. Niet alle patiënten brengen deze restanten spontaan terug naar de apotheek. Als ze dat wel doen, kan de apotheker hen niet aanbieden om deze geneesmiddelen opnieuw in omloop te brengen.
“Over het algemeen denk ik dat het distributiekanaal wel eens onder de loep mag worden genomen. Iedereen draagt hier schuld aan. De arts draagt schuld, de apotheker draagt schuld, de patiënt draagt schuld. Is het logisch om, wanneer een patiënt langskomt, hem drie grote verpakkingen mee te geven, alleen maar omdat de arts drie grote verpakkingen heeft voorgeschreven? Ik heb daar mijn twijfels over.”
Omstandigheden van bewaring niet gegarandeerd
Het opnieuw in omloop brengen van geneesmiddelen kan het probleem van verspilling niet onder aanvaardbare veiligheidsvoorwaarden oplossen. “Ik begrijp dat overtollige tabletten niet opnieuw in de distributieketen kunnen worden opgenomen, omdat we niet weten hoe ze zijn bewaard tussen het moment dat ze de apotheek verlieten en het moment dat de patiënt ze terugbrengt”, geeft de apotheker toe.
Een niet-verstreken houdbaarheidsdatum zegt niets over de omstandigheden waarin het product is bewaard. Bij het binnenbrengen gaat het niet altijd om een volledige verpakking: het kan gaan om een blisterverpakking of zelfs om een tablet die uit de verpakking is gehaald. Daar komt nog de kwestie van de ontvanger bij. “We weten niet of patiënten de behandeling daadwerkelijk innemen. En dat is een reëel gevaar.”
'Het is niet aan de apotheker om toezicht te houden op de uitwisseling van geneesmiddelen tussen patiënten op sociale media.’
Je kunt je vrij gemakkelijk voorstellen dat een patiënt een AI zou raadplegen over zijn symptomen en vervolgens op sociale media het geneesmiddel zou vinden dat in het antwoord van de AI werd genoemd. Hij zou in de verleiding kunnen komen om de verpakking te kopen in plaats van een arts te raadplegen. De apotheker benadrukt dat dit een hypothetisch scenario is, en geen geval waarvan hij op de hoogte is. Hij vreest dat dergelijke uitwisselingen zelfmedicatie buiten het zorgtraject om zouden kunnen vergemakkelijken.
De boodschap op het juiste moment overbrengen
Voor patiënten blijft de richtlijn gelden dat ze verlopen of ongebruikte medicijnen naar de apotheek moeten terugbrengen. Maar hoe zorg je ervoor dat deze boodschap wordt gehoord op het moment dat een doosje overbodig wordt? Loïc Delpature betwijfelt of een campagne met posters of folders voldoende is. De patiënt die de campagne onder ogen krijgt, heeft op de dag dat hij de poster ziet niet per se te maken met de situatie. Maar zes maanden, een jaar of twee jaar later, wanneer hij een kast moet leegmaken of een behandeling moet staken, zit de boodschap misschien niet meer zo duidelijk in zijn hoofd.
Loïc Delpature stelt een oplossing voor: hij wil laboratoria verplichten om op de verpakking een vermelding aan te brengen waarin wordt gevraagd om ongebruikte of verlopen geneesmiddelen in te leveren bij de apotheek. De informatie blijft op die manier aan het product gekoppeld.
Wat betreft het toezicht op advertenties voor hergebruik van geneesmiddelen op sociale media, wijst de apotheker op de verantwoordelijkheid van de betreffende platformen, waarvan de moderatoren volgens hem al te maken hebben met tal van andere, soms nog gevaarlijkere problemen (kinderpornografie, enz.). De overheid zou kunnen kiezen voor versterkte controle en sancties, maar Delpature wil niet dat het opsporen van dergelijke transacties een extra taak van de apotheker wordt.