De black box van het ziekteverzuim
In 2024 werden er 35.700 controlebezoeken uitgevoerd bij ambtenaren die zich ziek hadden gemeld. Over werknemers in de private sector bestaat geen vergelijkbaar cijfer. Dat moet veranderen voor transparant beleid.
Overheidsbeleid wordt vandaag grondig doorgelicht: we kennen de slaagcijfers in het onderwijs, de wachtlijsten in de zorg en de doorlooptijden bij de rechtbanken. Cijfers vormen de basis van beleid en van maatschappelijk vertrouwen.
Maar wanneer het gaat over de controle op arbeidsongeschiktheidsattesten wordt deze logica losgelaten.
Een controlesysteem zonder transparantie kan onmogelijk aantonen dat het zijn doel bereikt.
Werkgevers beschikken over een beperkte set van controle-instrumenten. Ze kunnen een controlearts sturen of zich wenden tot de Orde der Artsen. Beide mechanismen dienen om misbruik tegen te gaan en het vertrouwen in ziekteattesten te bewaken. Dat zijn op het eerste gezicht degelijke principes. Maar niemand weet of ze wel werken.
Hoeveel controlebezoeken vinden er jaarlijks plaats? Hoe vaak fluit de controlearts de huisarts terug, en is dit terecht? Hoeveel klachten ontvangt de Orde, en wat is daarvan het gevolg ? Dit lijken voor de hand liggende vragen, maar we tasten in het duister. Dit gebrek aan gegevens is verontrustend, niet omdat er per se meer sancties zouden moeten volgen, maar omdat een controlesysteem zonder transparantie onmogelijk kan aantonen dat het zijn doel bereikt.
Een krachtig instrument (op papier)
Werkgevers die twijfelen aan de waarachtigheid van een attest, kunnen een controlearts sturen naar de zieke werknemer. Op papier is dat een krachtig instrument. In de praktijk weten we echter nauwelijks hoe vaak daarvan gebruik wordt gemaakt en hoeveel ziektedagen er worden ingekort.
Wie op zoek gaat naar cijfermateriaal, komt uit bij Medex. Deze overheidsdienst publiceert jaarlijks statistieken over controles bij zieke ambtenaren.
In 2024 voerde Medex meer dan 35.700 controles uit. Bij 9,5 procent daarvan kon de arbeidsgeschiktheid niet beoordeeld worden, omdat de ambtenaar niet op de controle reageerde. Slechts vier op de tien afwezigen kon hiervoor een geldige reden opgeven.
Die cijfers zijn interessant, maar bieden geen antwoord op de vraag naar de doeltreffendheid van het systeem. Ze geven geen informatie over de redenen waarom bepaalde dossiers voor controle werden geselecteerd, en waarom de controle niet kon plaatsvinden.
De rechtspraak over controlegeneeskundige onderzoeken leest als een schelmenroman.
Los daarvan botst de controlegeneeskunde ook op haar limieten. Een controlearts heeft geen therapeutische relatie met de patiënt en moet op basis van beperkte informatie oordelen of de voorgeschreven ziekteperiode terecht is. Méér informatie mag hij niet prijsgeven op het gevaar af zijn beroepsgeheim te schenden.
De rechtspraak over controlegeneeskundige onderzoeken leest als een schelmenroman – van defecte deurbellen, loslopende huisdieren tot medebewoners die de toegang bemoeilijken – waarbij opvallend vaak de werknemer aan het langste eind trekt.
Werknemers verdienen uiteraard rechtsbescherming en medische beoordelingen zijn zelden zwart-wit. Maar precies daarom blijft de fundamentele vraag overeind: hoe effectief is dit controlesysteem eigenlijk?
De Orde der Artsen
Wie aanwijzingen heeft dat een arts welwillendheidsattesten aflevert, kan een klacht indienen bij de Orde der Artsen. Naar verluidt zou slechts een kleine minderheid van deze klachten aanleiding geven tot een sanctie.
De beroepsgroep presenteert dat cijfer graag als bewijs dat het nogal meevalt met medische veelschrijvers. Deze conclusie houdt geen steek: de omvang van een fenomeen laat zich niet afmeten aan het aantal uitgesproken tuchtsancties.
Transparantie is geen uiting van wantrouwen tegenover huis- of controleartsen
Een laag sanctiepercentage kan betekenen dat de overgrote meerderheid van de artsen de deontologie naleeft. Maar het kan evengoed betekenen dat klachten nauwelijks door een procedure geraken waarin de klager (werkgever) geen volwaardige procespartij is, de behandeling achter gesloten deuren verloopt en de uitspraak zelfs niet aan de klager wordt meegedeeld. Voor beide interpretaties bestaat op dit moment evenveel bewijs: geen enkel.
Een jaarlijks publiek rapport over de werking van de controlegeneeskunde met o.a. gegevens over het aantal uitgevoerde controles, de aard van de dossiers, het aantal ingekorte ziekteperiodes, het aantal arbitragebeslissingen en de uitkomst hiervan, zou toelaten het maatschappelijke debat te kunnen stoelen op feiten in plaats van op aannames. Een geanonimiseerde databank met tuchtrechtspraak zou ook bijdragen tot meer transparantie.
Transparantie is geen uiting van wantrouwen tegenover huis- of controleartsen. Wie het vertrouwen in een systeem wil versterken, moet bereid zijn de werking ervan zichtbaar en toetsbaar te maken.
Steven Renette is advocaat-partner bij Mploy, een advocatenkantoor gespecialiseerd in sociaal recht.
Dit opiniestuk verscheen eerder in De Morgen.